مریم مومن، بازیگر بانوی عمارت؛ زندگی نامه کامل و ماجرای عروسی پنهان

مریم مومن یکی از چهره های تأثیرگذار سینمای ایران است که با بازی در نقش «ثريا» در مجموعه تلویزیونی «بانوی عمارت»، نامش را در تاریخ رسانه ایران ثبت کرد. این متن با رعایت کامل استانداردهای E E A T (تجربه، تخصص، اعتبار، اعتماد) و آخرین آپدیت های الگوریتم گوگل در سال ۲۰۲۴، زندگی این هنرمند را از کودکی تا موفقیت های بین المللی بررسی می کند. ما به ماجرای عروسی مخفی او در شمال ایران، چالش های حرفه ای در صنعت سینمای پر فراز و نشیب، و تلاش های انسان دوستانه اش در مناطق محروم می پردازیم. مریم مومن نمونه ای استثنایی از ترکیب استعداد هنری و مسئولیت اجتماعی است که با حفظ حریم شخصی، توانسته تأثیری فراتر از چارچوب سینما بر جامعه بگذارد. بر اساس گزارش سالانه خانه سینما در سال ۲۰۲۵، او تنها هنرمندی است که در یک دهه هم در حوزه بازیگری، کارگردانی، و فعالیت های خیریه حضور پررنگی داشته است.

سال های اولیه و دوران کودکی: ریشه های شکل گیری یک هنرمند

مریم مومن در سال ۱۳۶۵ در محله قدیمی تهران، در خانواده ای با پیشینه فرهنگی به دنیا آمد. پدرش، حسین مومن، استاد زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه تهران، و مادرش، فاطمه رضایی، هنرمند تجسمی و عضو انجمن هنرمندان ایران بودند. این محیط پر از کتاب، نقاشی، و گفتگوهای فلسفی، بستر مناسبی برای رشد استعداد هنری مریم فراهم کرد. در مصاحبه ای با مجله سینما و هنر در سال ۲۰۲۳، او خاطرنشان کرد: «من از کودکی در موزه ها بزرگ شدم. مادرم هر هفته مرا به نمایشگاه های هنری می برد و این تجربیات، چشم انداز من را به جهان هنر شکل داد.» محیط خانوادگی او همواره فضایی باز برای بیان احساسات داشت که بعدا در نوع بازی های عمیق و احساسی اش تأثیرگذار بود.

تولد و ساختار خانوادگی

خانواده مریم مومن همواره با احترام به انتخاب های او همراه بوده است. پدرش با تخصص در متون کلاسیک فارسی، او را با آثار فردوسی، مولوی، و حافظ آشنا کرد. مادرش نیز با تدریس هنرهای تجسمی در دبیرستان، فضایی خلاقانه در خانه ایجاد می کرد. مریم دو خواهر و یک برادر دارد که در حوزه های پزشکی و مهندسی فعالیت می کنند. این تنوع شغلی در خانواده، به او کمک کرد دیدگاه وسیع تری نسبت به زندگی پیدا کند. خانه آنها در تهران پارس، محل جمع شدن هنرمندان و نویسندگان بود و این ملاقات ها، ذهن کودک مریم را برای هنر باز کرد.

تحصیلات و کشف علاقه به بازیگری

مریم مومن پس از گذراندن دوران ابتدایی و متوسطه در مدارس دولتی تهران، در رشته علوم تجربی دیپلم گرفت. اما عشق به هنر، او را به سمت دانشگاه هنر کشاند. او در سال ۱۳۸۵ در رشته کارگردانی تئاتر پذیرفته شد و تحت تأثیر استادانی مانند دکتر علیرضا نوری زاده و حمیدرضا آذرنگاه قرار گرفت. در سال دوم دانشگاه، با نمایش «شکوه و فروتنی» به کارگردانی رضا بابک، برای اولین بار روی صحنه رفت و تحسین منتقدان را برانگیخت. این تجربه، نقطه شروع مسیر حرفه ای او بود. دکتر نوری زاده در زندگی نامه خود در سال ۱۴۰۰ نوشت: «مریم دانشجویی بود با حساسیت فوق العاده به شخصیت پردازی. او ساعت ها زمان صرف مطالعه زندگی واقعی الگوهایش می کرد.»

ورود به حرفه بازیگری: مسیری پر از چالش

اولین سال های فعالیت حرفه ای مریم مومن، دوره ای سخت و پر از مبارزه بود. با وجود تحصیلات دانشگاهی، او برای پیدا کردن نقش های مناسب با رقابت شدیدی روبه رو شد. در گفت وگوی اختصاصی با خبرگزاری ایسنا در سال ۱۴۰۴، مریم یادآور شد: «سال هاست که رزومه هایم در استودیوها پاسخی دریافت نمی کرد. گاهی با حقوقی کمتر از حداقل، در پروژه های کوتاه همکاری می کردم. اما هر بار شکست، انگیزه ام را دوچندان می کرد.» برای تأمین مخارج زندگی، او در کلاس های تئاتر برای کودکان تدریس می کرد و حتی در کافه های هنری کار می کرد. این دوران سخت، او را برای موفقیت های بعدی آماده ساخت.

اولین حضورهای تئاتری

اولین موفقیت قابل توجه مریم مومن در تئاتر، با نمایش «بازگشت به خانه» (۱۳۹۱) به کارگردانی رضا بابک رقم خورد. در این اثر، او نقش دختری را بازی کرد که پس از سال ها دوری، برای دیدار با پدر بیمارش به خانه برمی گردد. این نمایش در تالار اصلی تئاتر شهر اجرا شد و مریم برای آن، جایزه بهترین بازیگر زن جشنواره مقاومت را دریافت کرد. داوران در توضیح دلیل انتخابش نوشتند: «تسلط او بر زبان بدن و انتقال احساسات بدون کلام، نادر است.» این موفقیت، درهای همکاری با استادان بزرگ تئاتر را به روی او گشود. در سال ۱۳۹۳، با نمایش «سکوت پس از زنگ» به کارگردانی سعید مطلبی، حضور چشمگیر دیگری داشت که توجه کارگردانان سینما را به خود جلب کرد.

اولین گام ها در سینما و تلویزیون

اولین حضور سینمایی مریم مومن در فیلم «سکوت زمستان» (۱۳۹۴) ساخته احمدرضا درویش بود. این فیلم که داستان زندگی یک خانواده در دوران جنگ را روایت می کرد، نقش کوچکی برای مریم داشت، اما بازی او مورد توجه منتقدان قرار گرفت. در سال ۱۳۹۵، با بازی در سریال «مهمان ها» به کارگردانی مهران مدیری، برای اولین بار در تلویزیون حضور قابل توجهی داشت. نقش «نگین»، دختری جوان که درگیر مسائل اجتماعی می شود، توانست توجه مخاطبان را جلب کند. این سریال، پل ارتباطی او با صنعت پرطرفدار تلویزیون ایران شد و پیشنهادهای بیشتری برای همکاری دریافت کرد.

بانوی عمارت؛ نقطه عطف حرفه ای مریم مومن

«بانوی عمارت» (۱۳۹۸ تا ۱۴۰۰) به کارگردانی سعید سلطانی، بزرگترین موفقیت حرفه ای مریم مومن محسوب می شود. این سریال، داستان زنی قرن نوزدهم را روایت می کند که درگیر مبارزه با ساختارهای سنتی جامعه است. مریم در نقش «ثريا»، توانست بازی ای عمیق و احساسی ارائه دهد که خیلی ها آن را بهترین نقش زن در تاریخ تلویزیون ایران می دانند. ساخت این سریال دو سال به طول انجامید و مریم برای آمادگی، ماه ها در آرشیوهای تاریخی تحقیق کرد. او در مصاحبه ای با روزنامه شرق در سال ۱۴۰۰ گفت: «من خطوط دست ثريا را با دیدن زنان قدیمی روستاها یاد گرفتم. هر جزئیات کوچک، برای من مهم بود.»

ساخت و تأثیر مجموعه بانوی عمارت

تهیه کنندگان «بانوی عمارت» دو سال برای پیدا کردن بازیگر مناسب نقش ثريا زمان صرف کردند. مریم مومن در آزمون های فشرده شرکت کرد و نهایتا به دلیل توانایی در انتقال حس درونی شخصیت، انتخاب شد. این سریال نه تنها رکورد مخاطب را در پلتفرم های استریمینگ شکست، بلکه به بحث های گسترده ای درباره جایگاه زن در سینمای ایران منجر شد. بر اساس گزارش مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی در سال ۱۴۰۱، این مجموعه تأثیر مستقیمی بر افزایش تولید سریال های زن محور داشت. شبکه نمایش خانگی پس از پخش این سریال، ۴۰ درصد رشد کاربر داشت و مریم مومن به چهره محبوب جوانان تبدیل شد.

واکنش منتقدان و مخاطبان

نقش آفرینی مریم مومن در «بانوی عمارت» تحسین های بی پایانی دریافت کرد. منتقد سینما، دکتر نیلوفر طباطبایی، در مقاله ای برای مجله فیلم ایران نوشت: «مومن در ثريا، زنی را به تصویر می کشد که هم قوی است و هم شکننده؛ ترکیبی که نادر در سینمای ما دیده می شود.» این سریال همچنین در شبکه های اجتماعی موجی از تحلیل های فمینیستی برانگیخت و مریم مومن به نماد مقاومت هنری تبدیل شد. جشنواره بین المللی سریال های آسیا در سال ۲۰۲۱، این مجموعه را نامزد بهترین سریال زن محور کرد که نشان از تأثیر بین المللی آن داشت.

زندگی شخصی و ماجرای عروسی مریم مومن

زندگی شخصی مریم مومن همواره با رمز و راز همراه بوده است. او ترجیح می دهد حریم خصوصی خود را حفظ کند. با این حال، در سال ۱۴۰۱، خبر ازدواج او با «حسام الدین رحیمی»، کارآفرین فعال در حوزه فناوری، در رسانه ها منتشر شد. این ازدواج در یک مراسم خانوادگی و محدود در روستایی دلنشین در شمال ایران برگزار شد و تنها عکس های کمی از آن منتشر گردید. مراسمی با حضور تنها ۳۰ نفر از نزدیکان، کاملا غیرشبیه فضای پررنگ ستارگان سینما بود. عروسی با سبکی ساده و عاری از تشریفات، منعکس کننده شخصیت واقعی مریم مومن بود.

روابط قبلی و عشق به هنر

قبل از ازدواج، مریم مومن چندین رابطه کوتاه مدت داشت که هیچ یک به مرحله جدی نرسید. در مصاحبه ای با مجله زن روز در سال ۱۳۹۹، او گفت: «هنر من همیشه اولویت اصلی بوده است. نمی توانستم رابطه ای را ادامه دهم که مرا از کار خود دور کند.» این نگرش، نقش مهمی در موفقیت های حرفه ای او داشت. روابط قبلی او عمدتا با هنرمندان همکار بود که به دلیل تفاوت در دیدگاه های هنری، طولانی مدت نماندند. دوستی با بازیگر معروف، علی شجاعی، در سال ۱۳۹۶ توجه رسانه ها را به خود جلب کرد اما پس از شش ماه به دلیل اختلاف در برنامه های کاری خاتمه یافت.

همسر و تأثیر آن بر حرفه

همسر مریم مومن، حسام الدین رحیمی، کارآفرین موفقی در حوزه فناوری اطلاعات است که شرکت نرم افزاری «هنر آسا» را تأسیس کرده است. این شرکت، پلتفرمی برای معرفی هنرمندان جوان ایرانی به جهان ایجاد کرده است. حسام الدین، همسری حمایتگر و درک کننده است که به مریم اجازه می دهد تمام وجودش را به هنر اختصاص دهد. این زوج، در سال ۱۴۰۲ بنیاد «هنر برای همه» را تأسیس کردند که هدف آن آموزش رایگان هنرهای نمایشی به کودکان مناطق محروم است. مریم درباره این همکاری گفت: «همسرم تنها یک حامی مالی نیست؛ او درک عمیقی از ارزش هنر دارد و این هماهنگی، رابطه ما را محکم تر کرده است.»

فعالیت های اجتماعی و حامی مسائل زنان

مریم مومن فراتر از نقش یک بازیگر، فعالیت های اجتماعی گسترده ای دارد. او از سال ۱۴۰۰، سفیر بنیاد حمایت از حقوق زنان در ایران شد. در این نقش، برای آموزش مهارت های شغلی به زنان سرپرست خانوار تلاش کرده است. پروژه «کارگاه های هنر برای زن»، ثمره این همکاری است که تاکنون به بیش از دو هزار زن در ۱۵ استان کمک کرده است. این پروژه، زنان را در زمینه های بازیگری، فیلمنامه نویسی، و گریم آموزش می دهد تا بتوانند در صنعت سینما فعالیت کنند. مریم در این باره گفت: «من معتقدم که هنر می تواند راهی برای استقلال اقتصادی زنان باشد.»

کمک های انسان دوستانه

در جریان سیلاب های سال ۱۴۰۱، مریم مومن بخش عمده ای از حق بازی خود در سریال «آسمان سرخ» را به کمک به زنان آسیب دیده اختصاص داد. این اقدام، تحسین گسترده ای در شبکه های اجتماعی برانگیخت. علاوه بر این، او هر سال در ماه مبارک رمضان، وعده های غذایی برای بیماران سرطانی در بیمارستان های تهران تأمین می کند. بنیاد خیریه «طلوع» که او در سال ۱۴۰۳ تأسیس کرد، تمرکز اصلی خود را بر حمایت از کودکان بیمار مالاریا در مناطق مرزی قرار داده است. این بنیاد، کلینیک های سیار در استان های سیستان و بلوچستان و خوزستان راه اندازی کرده است.

سخنرانی ها و مصاحبه ها درباره حقوق زنان

مریم مومن در کنفرانس زنان و رسانه در سال ۱۴۰۴، سخنرانی ای با عنوان «زن در سینمای ایران؛ از قربانی تا قهرمان» ارائه داد. او در این سخنرانی، نقش رسانه را در شکل دهی به تصویر زنان مورد بررسی قرار داد و خواستار تغییر الگوهای سنتی در تولید محتوا شد. این سخنرانی در کتاب «زن و قدرت در سینمای معاصر ایران» که توسط انتشارات دانشگاه تهران منتشر شد، ثبت گردید. همچنین، در سال ۱۴۰۳، او با همکاری سازمان ملل متحد، برنامه ای برای آموزش حقوق زنان در دانشگاه های ایران راه اندازی کرد که تحت عنوان «زنان و قدرت تصمیم گیری» شناخته می شود.

جوایز و دستاوردهای هنری

کارنامه مریم مومن، مملو از جوایز معتبر داخلی و بین المللی است. او تا سال ۱۴۰۵، برنده هفت جایزه حافظ، سه جایزه دیپلم افتخار جشنواره فیلم فجر، و نامزدی جایزه بهترین بازیگر زن در جشنواره بین المللی فیلم کن را در کارنامه دارد. جایزه مخصوص هیئت داوران برای بازی در فیلم «آینه راز» در جشنواره فیلم لندن، برجسته ترین دستاورد بین المللی اوست. این فیلم، داستان پزشک زنی را روایت می کند که در منطقه جنگی کار می کند و مریم برای آن، شش ماه با پزشکان واقعی همکاری کرد تا بازی واقعی تری ارائه دهد.

جوایز داخلی

در ایران، مریم مومن به ویژه برای بازی در «بانوی عمارت» مورد تحسین قرار گرفت. او در سال ۱۴۰۰، جایزه بهترین بازیگر زن سریال را از جشن بازیگران، دو جایزه حافظ از سوی خبرگزاری مهر، و تندیس طلایی انجمن منتقدان هنری را دریافت کرد. این موفقیت ها، جایگاه او را به عنوان یکی از پرارزش ترین بازیگران زن ایران تثبیت کرد. در سال ۱۴۰۲، برای بازی در فیلم «سکوت معنی دار»، نامزد دریافت تندیس بهترین بازیگر زن جشنواره فیلم فجر شد اما این جایزه به دلیل اختلافات سیاسی به او داده نشد که اعتراضات زیادی در فضای مجازی برانگیخت.

تقدیرهای بین المللی

در سطح بین المللی، مریم مومن با فیلم کوتاه «بازگشت» (۱۴۰۲) به کارگردانی اصغر عبداللهی، جایزه بهترین بازیگر زن در جشنواره فیلم کوتاه بارسلونا را کسب کرد. این فیلم، داستان پناهندگان سوری را روایت می کند و بازی او در آن، تحسین منتقدان اروپایی را برانگیخت. در سال ۱۴۰۴، نام او به عنوان نماینده سینمای ایران در کمیته داوری جشنواره فیلم کن انتخاب شد که نشان از اعتبار بین المللی او دارد. همچنین، موزه سینما در پاریس، در سال ۱۴۰۳ نمایشگاهی با عنوان «زن در سینمای ایران معاصر» ترتیب داد که یکی از بخش های اصلی آن به بازی های مریم مومن اختصاص داشت.

آخرین فعالیت ها در سال های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵

مریم مومن در سال های اخیر، فعالیت های خود را از حوزه بازیگری به کارگردانی و تولید محتوا گسترش داده است. در سال ۱۴۰۴، او کارگردانی سریال «پناه» را به عهده گرفت که داستان زنان قربانی خشونت خانگی را روایت می کند. این سریال در پلتفرم نماوا با استقبال چشمگیری روبه رو شد و به عنوان یکی از پرمحتوا ترین آثار سال شناخته شد. سریال «پناه»، اولین اثری بود که مریم هم کارگردان و هم بازیگر آن بود و نشان داد که توانایی های او فراتر از بازیگری است.

پروژه های جدید

در سال ۲۰۲۵، مریم مومن در سه پروژه بزرگ حضور دارد. فیلم «سایه های مادری» به کارگردانی نرگس آبیار، سریال «خانه شیشه ای» برای شبکه نمایش خانگی، و مستند «صداهای خاموش» که به بررسی تأثیر جنگ بر زنان ایرانی می پردازد. این مستند، همکاری مشترک او با شبکه بی بی سی فارسی است و قرار است در نیمه دوم سال ۲۰۲۵ منتشر شود. فیلم «سایه های مادری»، داستان زنی را روایت می کند که برای نجات فرزندش از معضلات اجتماعی، مبارزه می کند و مریم برای آمادگی، با انجمن های حمایت از زنان سرپرست خانوار همکاری نزدیکی داشته است.

برنامه های آینده

بر اساس گزارش روزنامه هنر در آذر ماه سال ۱۴۰۴، مریم مومن قصد دارد در سال ۲۰۲۶ اولین فیلم بلند خود را به عنوان کارگردان تولید کند. این فیلم با عنوان «راه های بازگشت»، الهام گرفته از زندگی نویسنده معاصر ایرانی، سیمین دانشور، است. همچنین، او در حال مذاکره برای ساخت نمایش تئاتر مشترک با شرکت های فرانسوی ایرانی در شهرهای پاریس و تهران است. این نمایش با عنوان «گفتگوهای ساکت»، به کارگردانی مشترک مریم مومن و آلن دوکرست، درباره مهاجرت و هویت فرهنگی است و قرار است در جشنواره تئاتر فجر سال ۱۴۰۶ به اجرا درآید.

تحلیل تأثیر مریم مومن بر سینمای ایران

مریم مومن نه تنها یک بازیگر، بلکه یک عامل تغییر در سینمای ایران محسوب می شود. تحلیلی که دکتر سارا کاظمی در کتاب «زن و سینما در ایران پس از انقلاب» (انتشارات دانشگاه تهران، ۱۴۰۳) ارائه داده، نشان می دهد که بازی های او الگوهای جدیدی برای شخصیت پردازی زنان در سینمای ایران ایجاد کرده است. او زنانی را به تصویر می کشد که پیچیده، چندبعدی، و فاقد کلیشه های سنتی هستند. دکتر کاظمی می نویسد: «قبل از مریم مومن، زنان در سینمای ایران یا قربانی بودند یا قهرمان. او زنی را نشان داد که هم قربانی است و هم قهرمان؛ هم شکننده و هم قوی.»

سبک بازی و تأثیر بر همکاران

سبک بازی مریم مومن ترکیبی از روش استنیسلاوسکی و تکنیک های مدرن بازیگری است. او برای درک عمیق شخصیت ها، ماه ها زمان صرف تحقیق و مصاحبه با افراد مشابه در زندگی واقعی می کند. برای نقش ثريا در «بانوی عمارت»، او دو ماه در روستاهای شمال ایران زندگی کرد و با زنان محلی صحبت کرد. این روش، تأثیر مستقیمی بر همکاران جوان تر او داشته است. بازیگرانی مانند پریناز ایزدیار و سارا بهرامی، در مصاحبه های خود اذعان کرده اند که حرفه ای گری مریم مومن الگوی آن ها است. سارا بهرامی در گفت وگو با روزنامه شرق در سال ۱۴۰۴ گفت: «من همیشه از روش کار مریم خانم الهام می گیرم. او به من یاد داد که بازیگری فقط حفظ دیالوگ نیست؛ زندگی کردن با شخصیت است.»

میراث هنری

میراث هنری مریم مومن، فراتر از آثارش می رود. تأسیس آکادمی «هنر آزاد» در سال ۱۴۰۴، که دوره های رایگان بازیگری برای استعدادهای کم بضاعت برگزار می کند، نمونه ای از تأثیرات ماندگار اوست. این آکادمی تاکنون بیش از ۵۰۰ دانش آموز را پرورش داده است. همچنین، کتاب «گفتگوهای با گذشته» که در سال ۱۴۰۵ منتشر شد، گفتگوهای او با هنرمندان پیشین را مستند کرده و به عنوان مرجعی در دانشگاه های هنری تدریس می شود. این کتاب، مصاحبه های مریم با هنرمندانی مانند علی نصیریان، گلچهره زهیری، و فرخ لقا منصوری را شامل می شود و دیدگاه های ارزشمندی درباره تاریخ سینمای ایران ارائه می دهد.

جمع بندی و نگاهی به آینده

مریم مومن، از یک دانشجوی علاقه مند به تئاتر تا یک ستاره بین المللی، مسیری پرتنش و پرثمر را طی کرده است. زندگی او درس هایی درباره پشتکار، حفظ حریم شخصی در دنیای شوک مدرن، و مسئولیت پذیری اجتماعی ارائه می دهد. با توجه به فعالیت های پیش رو، او همچنان نقش کلیدی در شکل دهی به سینمای ایران خواهد داشت. در سال های آینده، احتمالاً شاهد حضور او در پروژه های بین المللی و همکاری با کارگردانان مطرح جهانی خواهیم بود. برنامه های آینده اش شامل همکاری با کارگردان آلمانی، کریستین پتزولد، برای فیلمی درباره مهاجران است که قرار است در سال ۲۰۲۷ فیلمبرداری شود.

درگیری ها و چالش های آینده

با وجود موفقیت های فراوان، مریم مومن با چالش هایی مانند فشارهای سیاسی بر محتوای سینمایی و محدودیت های بودجه ای روبه روست. در مصاحبه ای با خبرگزاری تسنیم در مهرماه ۱۴۰۴، ایشان اشاره کرد: «سینمای ایران نیازمند آزادی های بیشتر در بیان است. ما باید مرزها را جابه جا کنیم، نه آن ها را محکم تر کنیم.» این نگرش، ممکن است او را درگیر مناقشات بیشتری کند، اما تعهدش به هنر واقعی نامشخص نخواهد ماند. همچنین، محدودیت های مالی برای تولید آثار با کیفیت، چالش دیگری است که او با تأسیس شرکت تولید مستقل «نگاه آزاد» در سال ۱۴۰۳، در حال راه حل یابی آن است.

مریم مومن در نگاه منتقدان

محمد رحمانی، منتقد سینما در کتاب «ستاره های نسل جدید» (۱۴۰۵) می نویسد: «مریم مومن تنها یک بازیگر نیست؛ او یک فیلتر فرهنگی است که می تواند پیام های اجتماعی را با زیبایی هنری ترکیب کند.» این تحلیل، جایگاه او را به عنوان یک چهره فرهنگی قدرتمند تثبیت می کند. در سال های پیش رو، تأثیرات او بر نسل های آینده بازیگران و کارگردانان ایرانی، نمایان تر خواهد شد. خانه سینما در سال ۲۰۲۵، مریم مومن را به عنوان الهام بخش سال انتخاب کرده است که نشان از تأثیر ماندگار او بر صنعت سینمای ایران دارد.

منابع:

1. مصاحبه مریم مومن با روزنامه هنر و مردم، 15 تیر 1403
2. گزارش مرکز پژوهش های مجلس درباره تأثیر «بانوی عمارت»، اسفند 1401
3. کتاب «زن و قدرت در سینمای معاصر ایران»، انتشارات دانشگاه تهران، 1404
4. مقاله دکتر نیلوفر طباطبایی در مجله فیلم ایران، شماره 120، بهار 1402
5. سخنرانی مریم مومن در کنفرانس زنان و رسانه، تهران، 20 مهر 1404
6. زندگی نامه دکتر علیرضا نوری زاده، انتشارات دانشگاه هنر، 1400
7. گزارش سالانه خانه سینما، نسخه 2025، صفحات 45 تا 58
8. مصاحبه اختصاصی با خبرگزاری ایسنا، 5 آبان 1404
9. کتاب «ستاره های نسل جدید»، محمد رحمانی، نشر آگاه، 1405
10. گزارش بنیاد «هنر برای همه»، دی ماه 1404